Đây là một trong những chi tiết kỹ thuật đáng kinh ngạc nhất của kiến trúc cổ đại, và nó chỉ được nhận ra đầy đủ khi người ta đo đạc kỹ vào thế kỷ 19.
Ngôi đền trông như một khối hình học hoàn hảo — cột thẳng, nền phẳng, đường ngang song song. Thực tế gần như không có đường nào thẳng thật, và các sai lệch đó được đưa vào có chủ ý.
| Nền móng | cong lên ở giữa, không phẳng |
|---|---|
| Thân cột | phình nhẹ ở khoảng giữa |
| Trục cột | nghiêng vào trong một chút |
| Mục đích | bù lại sai lệch của thị giác |
Vấn đề mà họ đang giải
Mắt người không phải máy đo. Nó có các sai lệch hệ thống — những trường hợp mà cái ta thấy khác cái thực sự có.
Ba sai lệch liên quan tới kiến trúc:
Một: một đường ngang dài và thẳng trông như võng xuống ở giữa. Đặc biệt khi nó nằm trên nền trời sáng. Hiện tượng này ai cũng trải nghiệm được nhưng ít ai để ý.
Hai: một cột thẳng đều trông như thắt lại ở giữa — nghĩa là trông lõm chứ không thẳng.
Ba: các cột thẳng đứng song song, khi nhìn từ dưới lên, trông như choãi ra phía trên.
Với một công trình cần trông hoàn hảo, ba sai lệch này là vấn đề thật.
Lời giải
Giải pháp của người xây rất thẳng thắn: làm cong theo hướng ngược lại đúng bằng mức mà mắt làm sai.
Nền cong lên ở giữa. Bệ đá của đền không phẳng mà vồng lên ở giữa vài chục milimét trên chiều dài mấy chục mét. Mắt trừ đi phần võng ảo, và kết quả là ta thấy một đường thẳng.
Cột phình ở giữa. Thân cột không thuôn đều mà phình ra nhẹ ở khoảng một phần ba chiều cao. Điều này bù lại cảm giác thắt eo, và cột trông thẳng.
Cột nghiêng vào trong. Các trục cột không thẳng đứng mà nghiêng nhẹ vào phía trong. Người ta tính rằng nếu kéo dài các trục đó lên trời, chúng sẽ gặp nhau ở một điểm cách rất xa phía trên.
Cột ở góc to hơn. Cột ở góc có nền trời sáng ở cả hai phía, và ánh sáng bao quanh làm vật thể trông nhỏ đi. Nên cột góc được làm dày hơn một chút để trông bằng các cột khác.
Vì sao điều này đáng kinh ngạc
Ba lý do:
Một: nó đòi hỏi quan sát rất tinh. Không có dụng cụ đo hiện đại, người ta phải nhận ra rằng mắt mình đang nói dối — và nhận ra chính xác nói dối bao nhiêu.
Hai: nó đòi hỏi thi công cực khó. Mỗi khối đá phải được cắt riêng, vì không khối nào giống khối nào. Một bệ đá cong nghĩa là mọi cột có chiều cao hơi khác nhau, và mọi khối trong dầm ngang phải được cắt theo góc riêng.
Với công trình bằng đá cẩm thạch nặng hàng tấn mỗi khối, đây là mức độ chính xác rất cao.
Ba: toàn bộ công sức đó nhằm tạo ra một hiệu ứng mà người xem không nhận ra. Đây là điểm sâu nhất: mục tiêu không phải để người ta thấy sự khéo léo mà để người ta không thấy gì bất thường cả.
Đây là một quan niệm về nghề rất đáng suy nghĩ, và nó xuất hiện lại trong nhiều lĩnh vực: công việc tốt nhất thường là công việc vô hình.
Một lưu ý về cách hiểu
Cần nói cho chính xác: giới nghiên cứu không hoàn toàn thống nhất về mục đích của tất cả các hiệu chỉnh này.
Giải thích bằng quang học là phổ biến nhất và có cơ sở, nhưng có các giả thuyết khác cho một số chi tiết: chẳng hạn nền cong có thể phục vụ việc thoát nước mưa, hoặc các hiệu chỉnh có thể mang ý nghĩa thẩm mỹ và tôn giáo bên cạnh quang học.
Nhiều khả năng là nhiều mục đích cùng lúc — điều rất thường thấy ở các giải pháp kiến trúc truyền thống, như đã thấy với tường đá không vữa ở bài về địa hình núi.
Khi tới xem
Vài điều để nhìn cho ra:
- Đứng ở một đầu bệ và nhìn dọc theo mép đá — ở góc nhìn đó, độ cong của nền hiện ra rõ
- Nhìn các rãnh dọc trên thân cột — chúng được đục sau khi cột đã dựng, để các rãnh khớp nhau giữa các khối chồng lên
- Để ý cột ở góc và so với cột kế bên
- Nhìn vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn — ánh sáng xiên làm nổi bề mặt và các chi tiết chạm khắc rõ hơn nhiều so với giữa trưa
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nền đền không phẳng?
Vì một đường ngang dài và thẳng trông như võng xuống ở giữa. Nền được làm vồng lên vài chục milimét để bù lại, nên mắt thấy nó thẳng.
Vì sao cột phình ở giữa?
Vì cột thẳng đều trông như thắt eo ở giữa. Phần phình bù lại sai lệch đó và làm cột trông thẳng.
Vì sao cột ở góc to hơn?
Vì cột góc có nền trời sáng ở cả hai phía, và ánh sáng bao quanh làm vật thể trông nhỏ đi — nên nó được làm dày hơn để trông bằng các cột khác.
Điều gì đáng suy nghĩ nhất về các hiệu chỉnh này?
Toàn bộ công sức đó nhằm tạo ra hiệu ứng mà người xem không nhận ra — mục tiêu là để người ta không thấy gì bất thường, chứ không phải để thấy sự khéo léo.
