Đây là một trong những cảnh quan gây ấn tượng mạnh nhất ở Hy Lạp, và câu hỏi đầu tiên ai cũng đặt ra là: vì sao lại xây ở đó?
| Địa hình | các cột đá dựng đứng do xói mòn |
|---|---|
| Lý do 1 | tách biệt phục vụ đời sống tu hành |
| Lý do 2 | an toàn trong các giai đoạn bất ổn |
| Cách lên trước đây | thang dây và lưới kéo |
Địa hình hình thành thế nào
Các cột đá này là kết quả của xói mòn chọn lọc.
Nền đá ở đó là một khối trầm tích gồm các mảnh đá kết dính lại. Khối này không đồng nhất — có chỗ cứng hơn và chỗ mềm hơn.
Qua thời gian rất dài, nước và gió bào mòn phần mềm nhanh hơn phần cứng. Phần mềm bị lấy đi thành các khe và thung lũng; phần cứng còn lại thành các cột đứng.
Đây là cùng nguyên lý với việc thác nước lùi dần đã bàn ở một mục khác trên trang này: khi hai vật liệu có độ bền khác nhau nằm cạnh nhau, xói mòn tạo ra hình dạng chứ không chỉ san phẳng.
Vì sao xây ở đó — lý do tôn giáo
Truyền thống tu hành ở đây có một hướng nhấn mạnh vào tách biệt khỏi đời sống thường ngày.
Ban đầu, các nhà tu ở trong hang và hốc đá tự nhiên trên các vách — sống riêng lẻ, gặp nhau chỉ trong các dịp nhất định.
Về sau, khi số người tăng và khi nhu cầu có nơi thờ tự chung xuất hiện, các công trình được xây trên đỉnh — nơi vốn đã không thể tới được bằng đường thường.
Nghĩa là vị trí không được chọn để xây; nó được chọn để ở, rồi việc xây diễn ra sau. Đây là điểm quan trọng để hiểu đúng trình tự.
Lý do an ninh
Yếu tố thứ hai thực tế hơn: trong các giai đoạn bất ổn — chiến tranh, cướp bóc, biến động chính trị — một vị trí không thể tiếp cận là một vị trí an toàn.
Điều này không chỉ bảo vệ người mà còn bảo vệ thứ mà các tu viện giữ: bản thảo, tranh thánh, đồ thờ, và như đã bàn ở mục di sản, các bản chép tay lưu giữ văn bản cổ đại.
Nhìn theo cách này, các tu viện trên cao là một dạng két an toàn văn hoá — và việc chúng nằm ở nơi không ai lên được chính là tính năng, không phải bất tiện.
Mô thức này lặp lại ở nhiều nơi trên thế giới: các trung tâm lưu giữ tri thức thường nằm ở nơi hẻo lánh, và không phải ngẫu nhiên.
Lên bằng cách nào
Đây là phần gây kinh ngạc nhất.
Trong nhiều thế kỷ, không có bậc thang. Cách lên gồm:
- Thang dây — kéo lên sau khi dùng xong, nên khi thang được kéo lên thì nơi đó hoàn toàn không tiếp cận được
- Lưới và ròng rọc — người và hàng hoá được đặt vào lưới rồi kéo lên bằng tời quay tay
Có một chi tiết được kể lại nhiều: khi được hỏi bao lâu thì thay dây, câu trả lời là thay khi dây đứt.
Câu chuyện này có thể đã được kể thêm thắt qua thời gian, nhưng nó phản ánh đúng một thực tế: các cộng đồng này sống với mức rủi ro mà chúng ta thấy khó chấp nhận, và điều đó là bình thường với họ.
Bậc thang đá được đục vào vách chỉ có từ thế kỷ 20 — nghĩa là việc bạn có thể đi bộ lên hôm nay là một tiện nghi rất mới.
Vận chuyển và tự cấp
Một câu hỏi thực tế: họ sống bằng gì trên đó?
Các công trình có bể chứa nước mưa — cùng nguyên lý với bể nước ở làng đảo đã nói ở bài trước, và cần thiết vì trên đỉnh đá không có nguồn nước.
Lương thực được kéo lên bằng ròng rọc. Có khu vực trồng trọt nhỏ ở những chỗ có đất. Và có quan hệ trao đổi với các làng bên dưới.
Nghĩa là tách biệt không có nghĩa là tự cung tự cấp hoàn toàn — các cộng đồng này vẫn nằm trong một mạng lưới, chỉ là kết nối với mạng lưới đó theo cách rất hạn chế và có kiểm soát.
Nếu tới thăm
- Trang phục kín đáo — đây là nơi thờ tự đang hoạt động, không phải bảo tàng. Nhiều nơi có yêu cầu cụ thể và cho mượn đồ khoác tại cửa
- Kiểm tra ngày mở — mỗi tu viện đóng cửa một ngày khác nhau trong tuần, nên nếu muốn thăm nhiều nơi thì phải sắp lịch
- Đi sớm — vừa tránh đông vừa tránh nắng, và ánh sáng buổi sáng đẹp hơn nhiều
- Giữ yên lặng — vẫn có người tu sống và làm việc ở đó
- Hỏi trước khi chụp bên trong — nhiều nơi cấm chụp trong khu vực thờ tự
- Có nhiều bậc thang — cần thể lực và giày phù hợp; một số nơi không thuận tiện cho người đi lại khó khăn
Và một gợi ý: nhìn từ bên ngoài và từ xa cũng quan trọng như vào bên trong. Toàn bộ ý nghĩa của các công trình này nằm ở quan hệ giữa chúng với địa hình — và điều đó chỉ thấy được khi đứng ở khoảng cách đủ xa.
Câu hỏi thường gặp
Các cột đá đó hình thành thế nào?
Do xói mòn chọn lọc — nền đá không đồng nhất, phần mềm bị bào mòn nhanh hơn thành khe và thung lũng, phần cứng còn lại thành cột đứng.
Vì sao xây tu viện ở nơi khó lên như vậy?
Vì tách biệt phục vụ đời sống tu hành, và vì trong các giai đoạn bất ổn thì vị trí không thể tiếp cận là vị trí an toàn cho cả người lẫn bản thảo, tranh thánh được lưu giữ.
Trước đây lên bằng cách nào?
Bằng thang dây kéo lên sau khi dùng, hoặc bằng lưới và ròng rọc quay tay. Bậc thang đá chỉ có từ thế kỷ 20.
Cần lưu ý gì khi tới thăm?
Trang phục kín đáo vì đây là nơi thờ tự đang hoạt động, kiểm tra ngày mở vì mỗi nơi đóng cửa một ngày khác nhau, và đi sớm để tránh đông và tránh nắng.
